Toplum Ve Teknoloji #86
#86
Teknoloji ve Yapay Zeka Politikaları Programı6 Kasım 2026

Toplum Ve Teknoloji #86

Soğuk Dijital Zincir

Soğuk Zincirin Kırılganlığı

Dijital altyapı çalışmaları literatüründe yerleşik bir gözlem vardır. Altyapılar ancak bozulduklarında görünür hale gelirler. Dolayısıyla altyapılar işledikleri sürece arka planda kalan ancak kesintiye uğradıklarında ön plana çıkan ilişkisel yapılardır. Süpermarketlerin soğuk zinciri bu tespitin tipik bir örneğidir. Gıdanın güvenle raflarda durması soğuk zincirin dikkat çekmeyen bir başarısıdır. Ancak kesintiye uğradıkları durumda soğuk zincir süreci geriye dönük denetlenir. Son haftalarda Avrupa’da yaşanan saldırılar ise bu başarıyı tehdit ederken başka hangi tehlikeleri fısıldıyor?

Vakanın merkezinde Fransa yer alıyor. 11 Ekim’i 12’sine bağlayan gece bir siber saldırı yüzlerce süpermarketteki soğutma tesisinin uzaktan kontrol sistemlerini ele geçiriyor. Etkilenenler arasında Intermarche, Netto, Cooperative U, Carrefour, Monoprix gibi mağazalar da var. Saldırının yöntemi ise oldukça ilginç. Saldırganlar cihazları işlevsiz kılmak yerine her zaman çalıştıkları düzeni olağandışı bir ölçekte gerçekleştirerek olağan akışa müdahale ediyorlar. Sıcaklıklar bir anda 50 derecelere çıkıyor ve bazı ünitelerde buz çözme süresi bir saatten sekiz saate uzatılıyor. Hal böyle olunca alarmların devreye girmesi de gecikiyor. 

Bu saldırıların etkilerinin ölçekleri ise henüz kesinleşmiş değil. AP Fransa’daki yaklaşık 10 bin süpermarketten 700 kadarının etkilendiğini bildirirken New York Times 400’ün üzerinde mağazadan söz ediyor. Kasım başında Belçika, Estonya, Lüksemburg ve İsveç’ten gelen benzer raporlar olgunun ulusal olmanın ötesinde bölgesel bir nitelik taşıdığını da gösteriyor.

Saldırının teknik zemini, işlevsellik ile savunmasızlık arasındaki yapısal bağı somutlaştırması açısından ise enteresan. Çünkü mağazaların tüm dolaplarını yöneten kontrol panellerinden sorumlu bakım firmalarının uzaktan müdahale edebilmesi ve arıza uyarısı alabilmesi için dolapların internete bağlı olması gerekiyor. Uzaktan erişim böylesi durumlarda avantaj olabilirken, sağladığı açıklık dolayısıyla saldırı zemini haline de gelebiliyor. Sistemde saldırı açığı olduğu bilinse de uzun süredir aksiyon alınmamış olması da işin cabası haline geliveriyor. 

Bu noktada kesilen sistemlere buzdolabı deyip geçmemek gerek. Günümüzde birçok ev eşyası ve gündelik kullanımdaki cihazlarımız internet bağlantısına sahip. Bu durum pek çok kullanıcı için cihazları alınabilir kılan bir avantaj olmuş durumda. Ancak aynı durum uzun tedarik zincirli ürünlerde siber saldırı yüzey alanı da arttıran birer gerekçe. Bu zincirler oldukça kırılgandır. Her aktör kendi görevini iyi yapmıştır ancak bir hacker sızıntısı işleri karıştırıverir. 

2016’da Mirai adlı zararlı yazılım, açık Telnet ya da SSH portlarını tarayıp kısa bir varsayılan şifre listesiyle cihazlara erişiyordu. Ele geçirilen kameralar ve kayıt cihazları Twitter, Netflix, Reddit, Spotify ve PayPal gibi servisleri saatlerce erişilemez kıldı. Mirai, bireysel ev cihazlarının kolektif bir saldırı kapasitesine dönüşebileceğini gösteren ilk büyük örnekti. Sonrasında karşılaştığımız robot süpürgelerin gözetim açıkları ve daha pek çok kapsamlı zararlı kullanım, teknolojik iletişimin avantaj halinden dezavantaja bir anda nasıl dönüştüğünü göstermesi açısından manidar.

Bu vakalara bakarak internete bağlı olma durumunun nesnelerin ontolojik statüsünü değiştirdiğini söyleyebiliriz. Akıllı buzdolapları sıradan birer ev eşyası değil de bir ağın düğümü olarak anlaşılmaya daha müsaittir. Bu düğümün bakımı, güncellenmesi ve güvenliği de her seferinde yeni bir sorumluluk alanı doğurur. Her nesneyi ağa bağlama eğilimi, bu sorumluluğun kime ait olduğu sorusunu sistematik olarak ertelemek anlamına gelmektedir. Soğuk reyonlarda yaşanan, bu ertelemenin şimdilik ufak bir maddi sonucudur. Uzun vadede bütün hayatımıza sızan bağlantılılık bizi işlevsiz kılma riskine girdiğinde, erteleyecek zaman kalmayabilir.

Görünmez Elin Bükemediği: RAM 

Kullandığımız neredeyse tüm elektronik cihazlarda bulunan ve uygulamaları çalıştırmak için geçici depolama alanı sağlayan RAM’leri israf mı ediyoruz?

Geçtiğimiz gün Cheeky Pint’in podcastinde konuşan OpenAI CEO’su Sam Altman veri merkezlerine dokunan konuşmasında, kişisel DRAM sahipliğinin israfkar bir tutum olduğunu söyledi. Bugün mobil cihazlarda, bilgisayarlarda ve diğer elektronik cihazlarda kullandığımız yarı iletken temelli hafıza sistemleri olan DRAM’ler hacimli ve kısıtlı hafıza sistemlerine göre dinamik ve etkin bir deneyim sunuyor. 1966’da Robert Dennard’ın 1 bit veri için bir transistör ve bir kondansatör kullanarak icat ettiği Dinamik RAM’ler (DRAM), her bir veri bit’ini saklamak için altı tane transistör kullanan hacimli sistemler olan Statik RAM’lerin (SRAM) maliyet bakımından yerine geçiyor. Bilgisayar belleğinin temel yapı taşı olan transistörleri efektif biçimde kullanan DRAM, cihazların işlevini ve değerini belirleyen ana unsurlardan biri olarak piyasaya sürülüyor. Peki neden Sam Altman kişisel gerekçelerle edindiğimiz DRAM’lerin israf olduğunu söylüyor?

Özellikle internet yayıncılığı, online oyunlar, yüksek grafik işleme, video kurgusu ve render gibi yoğun işlem gücü gerektiren alanlarla ilgilenen bireysel kullanıcılar, RAM istifleyerek donanım kapasitelerini güçlendirmeyi ve işlerinin kalitesinin teminatını sağlamayı tercih ediyor. Öte yandan yapay zeka ekosistemiyle paralel biçimde büyüyen veri merkezleri de veri işleme ihtiyaçları neticesinde küresel RAM talebinde bireysel kullanıcılara ortak olan devasa bir aktör durumunda. Bireysel tüketici talepleri ile yapay zeka devlerinin talepleri aynı havuzda buluştuğunda, piyasanın “görünmez el”i ancak fiyat artışlarda kendini görünür hale getirebiliyor.

DRAM’ler gibi hafıza sistemlerinin yüksek fiyatları, yapay zeka şirketlerini de önemli ölçüde etkiliyor. Sam Altman işlem gücü maliyetlerini düşürmek için podcastte, Yapay Zeka kullanarak veri merkezlerinin inşa edilmesi gibi projeler üzerinde çalışma planlarından bahsetti. YZ ile kontrol edilen robotlar, işletilen üretim tesisleri, inşa edilen güneş panelleri ve veri merkezleri kendi kendini idame ettirebilen bir sistemi öngörüyor. Böylece uzun vadede bu plan, işlem gücünü ucuzlatmayı hedefleyen bir sistem olarak robotlarla daha verimli bir süreç işletileceği sonucuna kapı aralıyor. Bu noktada Altman, güncel durumdaki fahiş bellek piyasasında görünmez elin gereğini yerine getirmediğine kani olduğunu şu sözlerle beyan ediyor: “Bence görünmez el şu an işlevini yerine getiremiyor. Yani, görünmez elin geçmiş performansı zaten pek de parlak sayılmaz. Ancak bu durumda, hiç işlemediğini düşünüyorum.”

Klasik liberal teorinin merkezinde bulunan Adam Smith’in görünmez el fikrini küçümseyen bu sözler ve Altman’ın kişisel RAM kullanımı yerine ortak kullanımı gözeten fikriyatı medyada çeşitli siyasal yorumlara konu oldu. OpenAI’ın daha önceden Amerikan hükümetiyle yaptığı anlaşmalar ile gündeme gelen regülasyon ve vergilendirme durumları Wall Street Journal’da Sam Altman’ın sosyalist eğilimlerinin yüzeye çıkması şeklinde yorumlanmıştı. Ardından gelen kişisel RAM sahipliği eleştirisi de benzer tepkileri sosyal mecralarda birleştirdi. Medyada hızla etkileşen tepkililer, Altman’ı ima eden “bunu benim yaptığımı bilmesini istiyorum” akımıyla RAM kullanma haklarını savunuyorlar. Bu perspektifi paylaşarak Altman’ı RAM konusunda alaya alanlar arasında Elon Musk da gönderilerini esirgemiyor. 

Cheeky Pint podcastinde Altman, RAM üreticilerinin tarihi boyunca süregelen dalgalı piyasasının üretime yönelik yatırım konusunda şirketlerde güvensizlik yarattığı ifade ediyor. RAM şirketlerinin defalarca iflasın eşiğinden geçmesi deneyiminin, aniden artan RAM talebine karşı arzını da çekimser kılıyor. Tedarik zincirinde değerlendirilmesi gereken önemli faktörlerden biri de insanlar. Altman insanların açık kaynaklı modelleri kendi bilgisayarlarında çalıştırmaya güvenmesi ile veri merkezlerine ihtiyacımız olmayacağı düşüncesine kapılmasını eleştiriyor. “Ancak küresel tahsis perspektifinden bakıldığında, aslında herkesin dünyanın sınırlı DRAM arzının bir kısmını kendi bilgisayarında bulundurması ve kullanması oldukça kötü bir durum. Üstelik bu kaynaklar zamanın sadece %5’inde kullanılıyor.”

Piyasadaki kısıtlı RAM endişesi, yalnızca Sam Altman’ın ifadeleriyle sınırlı değil. Dünyanın önde gelen yarı iletken üretici firmalarından Micron ve Samsung’un yetkilileri de, önümüzdeki birkaç sene daha piyasadaki bellek kıtlığının devam edeceğini söylüyor. Halihazırda veri merkezleri üzerinden yükselen RAM kısıtı tartışması eklendiğinde Altman’ın önerisi, bulutta maksimum kullanım oranına ulaşmak. Bu tahlil de pek tabii veri merkezleri üzerinden kapalı kaynak YZ sistemlerine mahal kurucu bir değerlendirme.

Şimdilik Altman’ın önerisine destekler oldukça sessiz. RAM piyasasındaki kıtlık ve sonucunda yüzleşilen fahiş fiyatlar bireysel kullanıcıları rahatsız etse de, Altman’ın teklifi kabul edilebilir olarak değerlendirilmiyor. Piyasanın görünmez eli, sosyal medyadaki gönderilere etkileşim verirken çözüm teklifi konusunda görünmezliğini korumaya devam ediyor.

Nükleer Tabunun Eşiğinde

ABD’nin Hiroşima ve Nagazaki'ye atom bombaları attığı 1945 yılından bu yana savaşlarda kullanılmayan nükleer silahlar, 81 yıl sonra yeniden bir Amerikan askeri saldırının parçası olabilir mi? Amerikalı gazeteci Tucker Carlson'ın X üzerinden yaptığı 1 Kasım'da tarihli paylaşımı, İran Savaşı'nın seyrine ilişkin tartışmaları son derece sansasyonel bir noktaya taşıdı. Carlson, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu'nun yoğun baskısı altında bulunan Trump yönetiminin önümüzdeki birkaç gün içerisinde İran'a nükleer saldırı düzenleyebileceğini ileri sürdü. Hedefin, İran'ın Natanz yakınlarında bir dağın altında inşa ettiği Kazma Dağı tesisi olacağı iddia ediliyor. İsrail’in burada uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin yeniden başladığı yönündeki değerlendirmesine dayanan bu senaryoda, tesisin derinliği nedeniyle konvansiyonel silahların yetersiz kalacağı ve nükleer saldırının tek askeri seçenek olarak değerlendirildiği öne sürülüyor.

Carlson'ın açıklaması henüz resmi makamlarca teyit edilmiş yahut açık kaynaklar üzerinden doğrulaması yapılmış değil. Ancak Carlson’ın Cumhuriyetçi siyasetçilere ve Trump'ın siyasi çevresine yakınlığıyla tanınması iddialarının dikkate alınmasını sağlıyor. Özellikle İran Savaşı konusunda Trump yönetimiyle ayrışan Carlson'ın böylesine ağır bir iddiayı gündeme taşıması, yönetim içerisindeki karar alma süreçlerine ilişkin tartışmaları da beraberinde getiriyor.

İddianın merkezindeki mesele, İsrail'in güvenliğinin Amerikan dış politikasındaki belirleyici konumu. Washington'ın İsrail'e sağladığı geniş askeri ve diplomatik desteğin, Trump'ın ikinci başkanlık döneminde yönetimin karar verici aktörleriyle birleşmesi, askeri tırmanmanın sınırlarına ilişkin soru işaretlerini artırıyor. Carlson'a göre Netanyahu, İsrail'deki seçim sonuçları nedeniyle içinde bulunduğu siyasi çıkmazdan kurtulmak ve İran Savaşı'nı yeniden şiddetlendirmek amacıyla Trump'a yoğun baskı uyguluyor. Savunma Bakanı Pete Hegseth ve CENTCOM Komutanı Brad Cooper'ın yeni askeri operasyonları desteklediğini, Başkan Yardımcısı JD Vance ile özel temsilci Steve Witkoff'un ise diplomatik çözümden yana olduğunu ileri sürüyor. Bu anlatı, Beyaz Saray'da İran meselesi üzerinden bir görüş ayrılığı yaşandığına işaret etse de isimlere atfedilen bütün pozisyonlar bağımsız biçimde doğrulanmış değil.

Carlson'ın açıklamasını daha dikkat çekici hale getiren gelişmelerden biri de Demokrat Senatör Chris Murphy'nin birkaç gün önce yaptığı açıklama. Pentagon'un İran'a yönelik yeni savaş planına ilişkin gizli bilgilendirme alan Murphy, planı “akıl dışı” olarak nitelendirmiş ve son derece tehlikeli sonuçlara yol açabileceğini söylemişti. Murphy nükleer silah kullanımından söz etmediği gibi planın ayrıntılarını da paylaşmadı. Dolayısıyla iki açıklamanın aynı askerî seçeneği işaret ettiğini söylemek mümkün değil. Ancak Pentagon'daki gizli planlamaya ilişkin bu uyarının hemen ardından nükleer saldırı iddiasının gündeme gelmesi, ihtimalin daha ciddi biçimde tartışılmasına zemin hazırlıyor.

Asıl tartışılması gereken, 81 yıldır korunmuş olan nükleer silah kullanmama tabusunun aşılması halinde yaşanabilecekler. Nükleer silahlar, Soğuk Savaş boyunca büyük güçler arasındaki caydırıcılık ilişkilerinin merkezinde yer aldı. Bu silahların fiilen kullanılmaması, uluslararası güvenlik düzeninin önemli normlarından birine dönüştü. ABD'nin nükleer silaha sahip olmayan İran'a karşı böyle bir saldırı gerçekleştirmesi, söz konusu norm açısından tarihsel bir kırılma yaratacaktır. Dahası, derin yeraltı tesislerini imha etmek amacıyla nükleer silah kullanılmasının meşrulaştırılması, gelecekte benzer askerî gerekçelerle nükleer seçeneğe başvurulmasının önünü açabilir.

Böyle bir saldırının neticesinde yalnız İran'ın etkilenmeyeceği ise ortada. Carlson, Kazma Dağı’na yönelik yeraltı patlamasının radyoaktif serpintiye neden olarak Basra Körfezi'ndeki su kaynaklarını tehdit edebileceğini ileri sürüyor. Bu iddianın büyüklüğü ve coğrafi kapsamı bilimsel olarak doğrulanmış değil. Ancak Körfez ülkelerinin deniz suyunu arıtma tesislerine bağımlılığı düşünüldüğünde, muhtemel çevresel etkiler önemli bir insani güvenlik sorunu oluşturabilir. Savaşın halihazırda baskı oluşturduğu petrol, gübre ve küresel ticaret piyasalarında çok daha ağır sonuçlar ortaya çıkabilir.

Böyle bir durum sonrası ortaya çıkabilecek tablolardan biri ise nükleer kullanımın yaratabileceği emsal etkisi. ABD'nin İran'a nükleer saldırısı, Rusya'nın Ukrayna'da benzer silahlara başvurmasını kolaylaştırabilir; Hindistan-Pakistan gerilimi ve Kore Yarımadası gibi diğer kriz alanlarında da nükleer eşiğin aşılması ihtimalini artırabilir. Bu senaryoların kaçınılmaz olduğunu söylemek mümkün değil. Ancak nükleer silah kullanımının yeniden olağan bir askeri seçeneğe dönüşmesi, nükleer güçlerin kendi güvenlik gerekçelerini ileri sürerek benzer adımları meşrulaştırmasına zemin hazırlayabilir.

Öte yandan Carlson'ın iddialarına ihtiyatla yaklaşılması gerektiğini savunanlar da bulunuyor. Gazetecinin önceki aylarda benzer nükleer tırmanma uyarılarında bulunduğu, bunların gerçekleşmediği ve mevcut iddiayı destekleyen somut kanıtların sınırlı olduğu belirtiliyor. Carlson'ın Amerikan nükleer doktrininin şubattan itibaren gizlice değiştirildiği yönündeki iddiası da kamuya açık belgelerle doğrulanmış değil. Trump ise daha önce İran'a karşı nükleer silah kullanma niyetini reddetmişti. Bu unsurlar, söz konusu senaryonun kesinleşmiş bir askeri karar gibi değerlendirilmesini engelliyor.

Bütün bu belirsizliklere rağmen tartışmanın kendisi önemli bir eşiğe işaret ediyor. İsrail’de seçimlerden Netanyahu’nun istediğini alamayışı ve savaşı derinleştirmek istemesi neticesinde yukarıda bahsedilen ölçüde ileri gidebileceği ihtimalini doğuruyor. Pervasızlığıyla nam salmış Trump yönetiminin savaşın sınırlarını nasıl tanımladığı ve nükleer silahların bu hesaplamalarda yer edinmesi, insanların zihninde uzak olmayan bir ihtimal. Carlson'ın iddiası gerçekleşmeyebilir; ancak nükleer silah kullanımının yeniden tartışılabilir bir askeri seçenek olarak gündeme gelmesi, uluslararası güvenlik düzeninin karşı karşıya bulunduğu tehlikeli dönüşümü anlamak açısından başlı başına önemli.


Paylaş
XLinkedInWhatsApp
Bültene abone olun

Yeni yayınlar ve etkinlikler e-postanıza gelsin.