Ortak Kasa Farklı Hesaplar: Avrupa Birliği’nde Bütçe Kavgası
“İngiltere için Topluluk parasından tek bir kuruş istemiyoruz. İstediğimiz, Topluluk’a yaptığımız katkının aldığımız fonları aşan ve çok büyük bir tutara ulaşan kısmını, yani kendi paramızı geri almak”
İngiltere Başbakanı Margaret Thatcher, 1979 yılındaki Dublin Zirvesi’nin ardından düzenlediği basın toplantısında bu sözlerle ülkesinin Avrupa Topluluğu bütçesine olan yüksek katkısına itiraz ediyordu. İngiltere’nin bütçe katkısında indirim talebi ancak 1984’teki Fontainebleau Zirvesi’nde karşılandı ancak kasaya kimin ne kadar koyacağı, kimin ne kadar alacağı ve ortak paranın nerelerde harcanacağı tartışması hiç bitmedi.
Tüm bu tartışmaların üzerine 1988’de dönemin Avrupa Komisyonu Başkanı Jacques Delors’un adını taşıyan “Delors Paketi” ile yıllık pazarlıkların yerini uzun dönemli mali planlamalar aldı. Bugün Çok Yıllı Mali Çerçeve olarak bilinen bu mekanizma, AB harcamalarının niteliğini ve önceliklerini düzenli aralıklarla belirliyor. Başlarda beş, sonraki yıllarda ise yedi yıllık hazırlanan bu ortak bütçe, üye ülkelerin mali katkıları ile aldıkları fonlar arasındaki dengesizlik nedeniyle tartışmaların odağında kalmayı sürdürüyor.
Bugünlerde 2028-2034 dönemini kapsayan yeni bütçe üzerinde süregelen tartışmalar Avrupa Birliği’ni aynı eski problemle bir kez daha karşı karşıya bırakmış durumda. Almanya, Hollanda, İsveç, Avusturya, Danimarka ve Finlandiya gibi mali disiplin yanlısı ülkeler, bütçenin küçültülmesini ve harcamaların yeniden önceliklendirilmesini savunuyor. Bu doğrultuda İrlanda tarafından gündeme getirilen 141 milyar euroluk kesinti önerisi başta dış yardımlar olmak üzere çeşitli kalemleri kapsıyor. Karşı cephede ise Fransa, İtalya, İspanya, Polonya ve Yunanistan gibi ülkeler, bütçenin daraltılmasına karşı çıkarken özellikle tarım ve bölgesel kalkınma fonlarının korunmasını istiyor.
Üstelik tartışma sadece harcamaların dağılımıyla sınırlı değil. Bütçenin nasıl finanse edileceği konusunda da ciddi anlaşmazlıklar bulunuyor. Avrupa Komisyonu, büyük şirketlerden alınacak katkıların yanı sıra karbon yoğun ithalat, emisyon, tütün ve geri dönüştürülmemiş elektronik atıklar üzerinden yeni gelir kaynakları oluşturmayı öneriyor. Bunun yanı sıra ortak borçlanma seçeneği de masada. Ancak özellikle Almanya ve Belçika gibi ülkelerin itirazları mali bütünleşmenin sınırlarını gösteriyor.
Bu ayrışmanın Avrupa kamuoyunda da karşılığı bulunuyor. Ekim ayında yayımlanan Polling Europe Euroscope araştırmasına göre Avrupa genelindeki katılımcıların %40’ı yeni vergileri desteklerken %42’si karşı çıkıyor. İtalya ve İspanya’da önerilere yönelik destek daha yüksekken Almanya, Fransa ve Polonya’da karşıt görüşler öne çıkıyor. Siyasi ayrışmada ise Yeşil partilerin seçmenlerinin %61’i yeni gelir kaynaklarını desteklerken egemenlikçi sağ partilerin seçmenlerinde yeni vergilere yönelik karşıtlıklar belirgin.
Buna karşılık Avrupalıların harcama öncelikleri konusunda daha belirgin bir eğilim ortaya çıkıyor. Aynı araştırmada harcama öncelikleri sorusuna verilen cevaplarda güvenlik ve savunma %39 ile ilk sırada yer alırken ekonomik, sosyal ve bölgesel uyum ile göç ve sınır yönetimi %30 civarında önceleniyor. Tarım ve çevre politikaları ise %25 seviyesinde kalıyor. Bu durum, Avrupa kamuoyunun değişen tehdit algısını yansıtırken geleneksel refah ve dayanışma politikalarının yeni güvenlik gündemi karşısındaki konumunun giderek arka plana atıldığını gösteriyor.
Bütçe müzakerelerinin toplumsal yansımaları ise şimdiden Brüksel sokaklarında hissedilmeye başladı. 3 Kasım’da 19 ülkeden yaklaşık bin itfaiyeci yeni vergiler veya bütçe düzenlemesi yoluyla ekipman, personel ve yeterli sağlık hizmeti taleplerinin karşılanması adına gösteri düzenledi. Avrupa Birliği kurumlarının önünde gerçekleşen protesto, mali kararların hükümetler arasında yürütülen teknik pazarlıklardan ibaret olmadığını hatırlatıyor. Öyle ki bütçedeki her kaynak aktarımı, farklı toplumsal kesimler için olumlu veya olumsuz sonuçlar doğuruyor.
Hal böyle olunca Avrupa’nın önündeki sınav, sınırlı kaynakları farklı öncelikler arasında dağıtmaktan daha büyük görünüyor. Birlik, jeopolitik rekabetin sertleştiği bir dönemde savunma kapasitesini artırmak, ekonomik gücünü korumak ve üyeleri arasındaki dayanışmayı sürdürmek zorunda. Ancak bu hedeflerin birbirini tamamlaması, ortak bir siyasi iradenin oluşmasına bağlı.
Avrupa bütünleşmesinin kurucu isimlerinden Jean Monnet “Avrupa’nın krizlerle kurulacağını ve bu krizlere getirilen çözümlerin toplamı olacağını hep düşünmüşümdür.” ifadelerini kullanmıştı. Rusya tehdidinin varlığını sürdürdüğü bugünlerde bütçe krizi ile sarsılan Birlik’in krizden daha güçlü bir kurumsal yapıyla mı çıkacağını yoksa ortak kasa üzerindeki hesap farklılıklarının daha da mı derinleşeceğini zaman gösterecek.
COP31’in Gölgesinde İklim Politikalarının Geleceği
İklim değişikliğiyle mücadelede dünyanın en önemli diplomatik platformu olan Birleşmiş Milletler İklim Zirvesi (COP), Türkiye’nin ev sahipliğinde Antalya’da düzenlenirken küresel çevre politikalarının geleceği yeniden tartışılıyor. Zirvede iklim finansmanı, fosil yakıtlardan uzaklaşma ve yenilenebilir enerji yatırımları ön plana çıkıyor. Ancak diplomatik görüşmelerin ötesinde daha temel bir sorun bulunuyor. İklim krizinin varlığı konusunda geniş bir uzlaşı oluşmuşken bu krizin ekonomik maliyetini kimin üstleneceği konusunda devletler hala ortak bir noktaya ulaşabilmiş değil.
İklim değişikliği, ekonomik açıdan kaynakların kıtlığından ziyade üretim ve tüketimin yarattığı çevresel maliyetlerin hesaba katılmamasıyla ilişkili bir sorun. Geleneksel piyasa mekanizmalarında ürünlerin fiyatları üretim maliyetlerini yansıtırken atmosfere salınan karbonun toplumsal bedeli çoğu zaman fiyatlara dahil edilmiyor. Negatif dışsallık (negative externality) olarak tanımlanan bu duruma göre fosil yakıtlar, uzun vadeli etkileri görmezden gelindiği için gerçekte olduğundan daha ucuz algılanıyor. İklim politikalarının temel tartışmalarından biri devletlerin bu soruna ne ölçüde müdahale etmesi gerektiği etrafında şekilleniyor.
Uluslararası toplum bu soruna ilk ortak yanıtı 1992 yılında Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi ile vermeye çalışmıştı. Ancak ilk büyük ayrışma 1997 Kyoto Protokolü müzakerelerinde ortaya çıktı. Avrupa ülkeleri daha kapsamlı emisyon azaltım hedefleri isterken ABD ekonomik maliyetleri gerekçe göstererek sınırlı yükümlülükleri savunuyordu. Gelişmekte olan ülkeler ise sanayileşmiş devletlerin tarihsel sorumluluklarını hatırlatarak kalkınma haklarının sınırlandırılmasına karşı duruyordu.
Böylece iklim diplomasisinin temel çelişkisi belirginleşti, nitekim ekonomik kalkınmanın getirileri ile çevresel maliyetler ülkeler arasında eşit dağılmıyordu. Kyoto Protokolü, gelişmiş ülkelere bağlayıcı emisyon azaltım yükümlülükleri getirerek önemli bir başlangıç yapsa da ABD’nin anlaşmayı onaylamaması ve Çin ile Hindistan gibi hızla büyüyen ekonomilerin zorunlu azaltım hedeflerinin dışında kalması sistemin etkisini büyük ölçüde sınırladı.
2015 Paris Anlaşması ise Kyoto’dan farklı bir yaklaşımla dizayn edilmişti. Anlaşmaya göre bütün ülkeler iklim hedeflerini kendileri belirleyecek, düzenli olarak güncelleyecek ve ilerlemeleri raporlayacaktı. Böylece uluslararası katılım genişledi ancak hedeflerin yeterliliği konusunda bağlayıcı bir mekanizma oluşturulamadı. Diplomatik uzlaşma güçlenirken uygulama sorunu varlığını korudu. Üstelik Donald Trump’ın tekrar göreve gelmesiyle ABD’nin anlaşmadan tekrar çekilmesi, anlaşmaya büyük darbe vurdu.
Bugün COP31 görüşmelerinde aynı tartışmalar yeni koşullar altında sürüyor. Gelişmiş ülkeler gelişmekte olan ülkelerin daha fazla sorumluluk üstlenmesini isterken gelişmekte olan ülkeler finansman ve teknoloji desteğinin artırılmasını talep ediyor. Bu nedenle müzakerelerde karbon emisyonlarının azaltılmasının ötesinde iklim değişikliğinin sonuçlarıyla mücadelede kaynakların nasıl paylaşılacağı da belirleyici.
Öte yandan yeşil dönüşüm, devletler açısından ekonomik rekabetin yeni alanlarından biri haline gelmiş bulunuyor. Yenilenebilir enerji, elektrikli ulaşım ve temiz teknolojilere yapılan yatırımlar, ülkelerin gelecekteki üretim kapasitelerini şekillendiriyor. Bu noktada Çin’in özellikle elektrikli araçlar ve rüzgar türbinleri gibi yeşil enerjiye yaptığı yatırımlar dikkat çekerken diğer yandan başta Avrupa Birliği olmak üzere gelişmiş ekonomilerin çevresel standartları yükseltmesi, bu standartlara uyum sağlayamayan gelişmekte olan ülkeler için yeni ticari engeller yaratabiliyor.
COP31 devam ederken küresel iklim politikalarının önündeki temel sorun iklim hedeflerinin nasıl uygulanacağı ve maliyetlerin nasıl paylaşılacağı etrafında şekilleniyor. Devletler ekonomik büyüme, enerji güvenliği ve ulusal rekabet gücü gibi önceliklerinden vazgeçmeden çevresel sorumluluklarını yerine getirmeye çalışsa da iklim değişikliği, sınır tanımayan sonuçlarıyla ulusal çıkarların tek başına yeterli olmadığı bir politika alanı oluşturuyor. Zirvenin başarısı da diplomatik açıklamaların ötesinde ortak sorumluluğun somut ve adil bir ekonomik dönüşüme ne ölçüde dönüştürülebileceğine bağlı olacak.
ABD-Çin Mücadelesinin Gölgesinde Yeni Zelanda Seçimleri
Yeni Zelanda’da 7 Kasım’da düzenlenen genel seçimler, ülkedeki siyasi dengelerin geleceğine ilişkin belirsizlikleri beraberinde getirdi. İlk sonuçlara göre Başbakan Christopher Luxon liderliğindeki Ulusal Parti oyların %29,21’ini alırken ana muhalefetteki İşçi Partisi %29,36 ile az farkla önde bulunuyor. Buna rağmen, Ulusal Parti koalisyon ortakları ACT ve Önce Yeni Zelanda ile birlikte 131 sandalyeli parlamentoda 67 sandalyeye ulaştı. Yaklaşık 400 bin özel oyun henüz sayılmaması nedeniyle kesin sonuçların 27 Kasım’da açıklanması beklenirken bu belirsizlik, ülkenin dış politika tercihlerine ilişkin soruları da gündeme getiriyor.
Seçimlerin ardından kurulacak hükümetin önündeki önemli meselelerden biri, Yeni Zelanda’nın ABD ile Çin arasında sürdürdüğü hassas dengeyi nasıl yöneteceği olacak. Ülkenin dış politikasında iki temel unsur olarak Çin ile giderek derinleşen ekonomik ilişkiler ve Batılı ülkelerle sürdürülen güvenlik ortaklıkları bulunuyor. Küresel güç rekabetinin yoğunlaştığı bir dönemde bu iki ilişkiyi birbirinden bağımsız yürütmek giderek zorlaşırken Yeni Zelanda’nın karşı karşıya olduğu durum, küçük ve orta ölçekli devletlerin büyük güçler arasındaki rekabette ne ölçüde bağımsız hareket edebileceği sorusunu da yansıtıyor.
Çin ile 2008’de imzalanan serbest ticaret anlaşması, iki ülke arasındaki ekonomik ilişkilerin gelişmesinde önemli bir dönüm noktası olmuştu. 2017’den bu yana Yeni Zelanda’nın en büyük ticaret ortağı olan Çin ile toplam ticaret hacmi, bir yıllık dönemde 41 milyar Yeni Zelanda dolarını (yaklaşık 22,8 milyar ABD doları) aştı. Özellikle tarım ve gıda ürünleri ihracatında Çin pazarının ağırlığı, Pekin ile ilişkilerin korunmasını ekonomik açıdan önemli kılıyor. Ancak bu karşılıklı bağımlılık, güvenlik alanındaki siyasi tercihlerin ekonomik sonuçlar doğurması ihtimalini de artırıyor.
Son yıllarda Yeni Zelanda’nın ABD ve Avustralya ile güvenlik işbirliğini derinleştirmeye yönelmesi, Çin ile ilişkilerinde yeni tartışmaları beraberinde getirdi. Bunların merkezinde ABD, Birleşik Krallık ve Avustralya arasında oluşturulan AUKUS güvenlik ortaklığının ikinci ayağına katılım ihtimali bulunuyor. Nükleer denizaltılardan ziyade ileri savunma teknolojileri alanında işbirliğini öngören bu girişim şimdiden Pekin’in tepkisini çekmiş durumda. Böylece Yeni Zelanda’nın geleneksel güvenlik ortaklarıyla yakınlaşmasının, en büyük ticaret ortağıyla ilişkilerini de etkileyebileceği görülmüş oldu.
Esasen Yeni Zelanda’nın Batılı ülkelerle güvenlik ilişkileri hiç de yeni değil. Ülke, ABD, Birleşik Krallık, Kanada ve Avustralya ile birlikte Five Eyes istihbarat paylaşımının bir parçası. Ancak 2023’te göreve gelen Luxon hükümeti döneminde bu ortaklarla yakınlaşma daha belirginleşti. Nisan 2025’te açıklanan Savunma Kapasitesi Planı kapsamında dört yıl için 12 milyar Yeni Zelanda doları ayrılması ve savunma harcamalarının sekiz yıl içerisinde GSYH’nin %2’sini aşması hedeflendi. Bu adımlar, ülkenin geleneksel güvenlik yaklaşımında daha aktif bir döneme işaret ediyor.
Seçim sonuçları tam bu noktada önem kazanıyor. Ulusal Parti, savunma yatırımlarının artırılmasını ve geleneksel güvenlik ortaklıklarının güçlendirilmesini savunurken İşçi Partisi, daha bağımsız bir dış politika anlayışını, uluslararası hukuku ve çok taraflı işbirliğini öne çıkarıyor. İşçi Partisi’nin AUKUS’un ikinci ayağına katılmama taahhüdü, iki parti arasındaki somut farklılıklardan biri. Ancak seçim sonuçlarının henüz kesinleşmemesi ve küçük partilerin koalisyon görüşmelerinde üstlenebileceği rol, bu tercihlerin hükümet politikalarına nasıl yansıyacağını belirsiz kılıyor.
Öte yandan ABD ile yakınlaşmak, Yeni Zelanda açısından bütün sorunların çözüleceği anlamına da gelmiyor. Trump yönetiminin uyguladığı gümrük vergileri, iki ülke arasındaki güvenlik ortaklığına rağmen Yeni Zelanda ekonomisini olumsuz etkiledi. Washington’ın kendi ekonomik önceliklerini müttefikleriyle ilişkilerinin önüne koyabilmesi, ABD’ye yakınlaşmanın sınırlarını da ortaya çıkarıyor.
Yeni Zelanda’nın karşı karşıya olduğu bu ikilem, uluslararası siyasette ekonomik karşılıklı bağımlılığın güvenlik işbirliğiyle her zaman örtüşmediğini gösteriyor. Çin, ülkenin ekonomik refahı açısından vazgeçilmez bir ortak konumundayken ABD ve Avustralya, geleneksel güvenlik anlayışının merkezinde yer alıyor. Yeni Zelanda yönetimi açısından temel mesele, bu iki ilişkiyi sürdürürken dış politika tercihlerini belirleme kapasitesini koruyabilmek olacak ki bu oldukça dikkatli bir diplomatik denge gerektiriyor.