Şubat 2026’da başlayan İran Savaşı ve Hürmüz Boğazı’nın kapanması, enerji arzının küresel ekonomi için ne denli kritik bir boğum noktası olduğunu bir kez daha göstermiştir. Süveyş Krizi’nden Rusya-Ukrayna Savaşı’na uzanan krizler silsilesinin son halkası olan bu savaş, önümüzdeki dönemde enerji kaynaklı kırılganlığın azalmayacağına, aksine derinleşeceğine işaret etmektedir. Enerji talebinin en hızlı arttığı bölgelerden biri olan Orta Doğu, aynı zamanda arz güvenliği bakımından en kırılgan coğrafyalardan biridir. Bölge devletlerinin son yıllarda nükleer enerjiye yönelmesi bu kırılganlığa, kendine yeterlik ekseninde verilmiş stratejik bir yanıt olarak değerlendirilebilir.
Ne var ki nükleer enerjinin vaat ettiği kendine yeterlik, yakıt tedariki dış aktörlere bağlı kaldıkça yanıltıcıdır. Bilhassa nükleer yakıt tedarikinde dışa bağımlılık, fosil yakıtlarda vaki olan bağımlılığı nispeten azaltsa da tamamen ortadan kaldırmamaktadır. Bu bağımlılığı ulusal imkânlarla aşmak ise teknik olduğu kadar siyasi de bir sorundur. Uranyum zenginleştirme ve yeniden işleme gibi aşamalar, hem sivil hem askeri amaçlarla kullanılabildiği için bu alanda atılan her ulusal adım bölgesel ve küresel güvenlik kaygılarını tetiklemekte ve ağır siyasi maliyetler doğurmaktadır.
Rapor, mevcut uluslararası rejimin yakıt döngüsünün çift kullanım riskine yönelik yeterli bir yanıt üretemediği tespitinden hareketle devlet merkezli, çok taraflı kurumsal çözümleri değerlendirmektedir. Raporun temel bulgusu, çok taraflı yaklaşımların en ileri biçimi olan ve üye devletlerin nükleer maddelerin tedarik, dolaşım ve denetimini ulusüstübir yapıda birleştirdiği Tip 5 modelinin, çift kullanım sorununa, devletlerarası siyaset içinden yapısal bir çözüm sunma potansiyeli taşıdığıdır. EURATOM örneğinde görüldüğüüzere, hassas aşamalar ortak mülkiyet ve ortak işletme altında yürütüldüğünde bir devletin sivil programını askeri amaca yöneltmesi yasaklarla değil fiilî erişim imkânının önüne geçilmesi ile engellenir. Çift kullanım riskine karşı güvence, dışarıdan yapılan denetimler veya hukuki rejimlerden değil, çok taraflı nükleer yaklaşıma içkin örgütlenme biçiminin kendisinden doğar.
Orta Doğu için böyle bir yapı dört temel kazanım vaat etmektedir. Birincisi, yakıt üretiminin farklı aşamaları farklı ortaklara dağıtıldığında hiçbir devlet süreci tek başına tamamlayamayacağı ve tedariki koz olarak kullanan ortak kendi arzını da riske atacağı için karşılıklı bağımlılık kesintisiz bir arz güvencesi yaratır. İkincisi, her aşamanın ölçülebilir girdi ve çıktıları ile tesislerin karma bir personelle işletilmesi, ortaklara birbirlerinin faaliyetlerini sürekli denetleme imkânı tanır. Üçüncüsü, bölgesel talebe göre ölçeklenmiş ortak tesisler, birim üretim maliyetini ulusal tesislere kıyasla ciddi biçimde düşürür. Dördüncüsü, çok sayıda devletin ortak yatırımı olan tesislere yönelik bir saldırı yalıtılmış bir hedefe değil geniş bir koalisyona yönelmiş sayılacağından saldırının siyasi maliyeti artar ve caydırıcılık güçlenir. ABD’nin zenginleştirmeye yönelik tutumunda Suudi Arabistan anlaşmasıyla görülen esneklik ise böyle bir yapının bölge dışı aktörlerce kabul görme ihtimalini artırmaktadır.
Bununla birlikte model iki ciddi engelle karşı karşıyadır. Birincisi, bölge ülkeleri arasındaki kabiliyet farkları eşitlikçi bir ortaklığı birkaç büyük aktörün hâkim olduğu hiyerarşik bir yapıya dönüştürebilir. Bu da küçük ortaklar nezdinde hem arz güvenliği hem de silahlanma kaygılarını yeniden canlandırır. İkincisi, bölgedeki santrallerin birbirinin yerine kullanılamayan yakıtlar gerektiren farklı dış tedarikçilere bağlı olması ve yakıt tedarikinin mevcut anlaşmalarla bu tedarikçilere bağlanmış olması, ortak bir yakıt üretimini teknik ve hukuki açıdan güçleştirmektedir. Santralin sahibi ve işletmecisi olan ROSATOM’un onayı olmadan Rus menşeli olmayan yakıt kullanılamayan Akkuyu, bu sorunun en somut örneğidir.
Son olarak rapor, Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında imzalanan Mekke Ortak Savunma Antlaşması’nı, bölge devletlerinin çok taraflı yapılar içinde bir arada bulunabilmesine imkân tanıyan siyasi zeminin oluşmaya başladığının önemli bir göstergesi olarak değerlendirmektedir. Bu zeminin bölgesel bir nükleer iş birliğine dönüşebilmesi için sivil yapının askeri pakttan kurumsal olarak ayrıştırılması, uluslararası güvencelere tam açık tutulması ve diğer bölge ülkelerinin katılımına açık bir mimariyle tasarlanması gerekmektedir.
RAPORUN TAMAMINI İndİr!