İsrail Seçimleri: Masum Değil Hiçbiri
İsrail’de 27 Ekim’de gerçekleştirilen seçimler, Benjamin Netanyahu’nun siyasi geleceğine yönelik belirsizliği sürdürüyor. İlk sonuçlara göre hiçbir siyasi blok parlamentodaki 120 sandalyenin 61’ini elde edemedi. Netanyahu liderliğindeki blok 53 sandalyede kalırken Gadi Eisenkot’un öncülüğündeki muhalefet bloku 48 sandalyeye ulaştı. Arap partileri ise 19 sandalye kazandı.
Ortaya çıkan bu dağılım Netanyahu blokunun tek başına iktidar olamayacağını gösterse de sonuçları İsrail’in Filistin politikasında köklü bir değişimin habercisi olarak okumak da pek yerinde olmayacak. Zira Netanyahu’nun rakiplerinin önemli bir bölümü, onun yönetim tarzını ve siyonist koalisyon ortaklarını eleştirirken Filistin ve çevre ülkelere dair tutumların büyük kısmında ortaklaşmayı sürdürüyor. Dolayısıyla olası bir lider değişimi ile politika değişimini birbirine karıştırmamak gerekiyor.
Netanyahu hükümetinin ortakları Itamar Ben-Gvir ve Bezalel Smotrich, Filistinlilerin Gazze’den zorla çıkarılması, bölgenin ilhakı ve Yahudi yerleşimlerinin kurulması yönündeki açıklamalarıyla İsrail siyasetinin en sert kanadını temsil ediyor. Ben-Gvir’in insani yardımların engellenmesini destekleyen tutumu ve Smotrich’in Gazze’de Yahudi yerleşimlerinin kurulmasına yönelik çağrıları, soykırım politikalarının İsrail kamuoyunda lanse edilenin aksine sadece Hamas’ı hedef alan bir güvenlik operasyonu olarak sunulamayacağını gösteriyor.
İsrail’in adımlarını bu isimlere indirgemek, soykırımın Netanyahu hükümetine özgü bir politika olduğu veya İsrail devletinin genel politik çizgisinden bir sapma teşkil ettiği yönünde yanıltıcı bir algıya neden olma riski taşıyor. Nitekim Benjamin Netanyahu’nun karşısında konumlanan muhalefet iç politikada özellikle yolsuzlukla mücadele gibi meselelerde hükümete sert tepki gösterirken söz konusu soykırım olduğunda sessiz kalmak tercih ediliyor. Bu durum, Netanyahu karşısındaki muhalefetin önde gelen isimlerine ve onların Filistin meselesindeki tutumlarına daha yakından bakmayı gerektiriyor.
Knesset’te 27 sandalye alan Netanyahu’nun partisi Likud’un ardından 21 sandalye ile ikinci büyük parti olan Yashar’a ve muhalefet blokuna liderlik eden Gadi Eisenkot, eski bir genelkurmay başkanı olarak askeri yaklaşımın içinden geliyor. Öyle ki Eisenkot, İsrail ordusunun 2006 Lübnan Savaşı sırasında orantısız güç kullanımını ve sivil altyapının kasti olarak tahrip edilmesini meşru gören Dahiya Doktrini’nin mimarı olarak biliniyor. Eisenkot’un seçim kampanyasında Hamas’ı 18 ay içinde sona erdirme hedefini açıklaması da bir iktidar değişikliğinin Gazze için pek bir şey değiştiremeyeceğine işaret ediyor.
Muhalefetin diğer önde gelen isimlerinin de farklı bir noktada konumlandığını söylemek güç. Eski başbakan Naftali Bennett, Filistin devletine karşı çıkışı, Gazze’de İsrail’in askeri kontrolünü sürdürme yönündeki yaklaşımı ve Türkiye ile Katar’a yönelik sert çıkışlarıyla dikkat çekiyor. Knesset’te 7 sandalyeye sahip Yisrael Beiteinu’nun lideri Avigdor Lieberman ise Gazze’de hiçbir masumun bulunmadığını ileri süren açıklaması ile bölgeye su, elektrik, yakıt ve insani yardımın tamamen kesilmesini savunan görüşleriyle öne çıkıyor. Bu söylemler, Netanyahu’ya muhalefetin otomatik olarak Filistinlilerin haklarını savunmak anlamına gelmediğini ortaya koyuyor.
İsrail siyasetinde güvenlik söyleminin son derece belirleyici olması, Filistinlilerin yaşadığı insani felaketin siyasi tartışmalarda nasıl geri plana itildiğini açıklıyor. İsrail siyasetinde operasyonların süresi ve Hamas’ın yenilgiye uğratılması tartışılırken Filistin tarafında soykırıma uğrayan, yerinden edilen veya temel ihtiyaçlarına erişemeyen insanlar sürekli olarak göz ardı ediliyor.
İsrail siyasetinde hükümet ve muhalefet blokları arasında soykırıma destek had safhadayken seçimlerde zikredilmesi gereken bir diğer önemli sonuç ise Arap partilerinin parlamentoda toplam 19 sandalyeye ulaşması oldu. Daha önce olmadığı kadar sandığa rağbet eden İsrail vatandaşı Arapların temsilinin Netanyahu hükümetinin çoğunluğu ele geçirememesinde belirleyici olduğu söylenebilir. Buna rağmen Arap partilerinin herhangi bir hükümette yer alması düşük bir ihtimal olarak karşımızda duruyor, üstelik bu partiler herhangi bir koalisyonun parçası olsalar da İsrail’in Filistin’e yönelik politikalarında etkilerinin sınırlı kalacağı düşünülüyor.
Sonuç olarak İsrail seçimleri, Netanyahu’nun siyasi geleceğine ilişkin belirsizliği artırırken iktidarlar değişse de Gazze’de uygulanan soykırım politikalarında ciddi bir değişiklik olmayacağını gösteriyor. Nitekim İsrail’in devlet politikası değişmedikçe Netanyahu’nun yerini Eisenkot, Bennett veya başka bir liderin alması, tek başına yeni bir dönemin başladığını göstermeyecek.
Trump’a Karşı Son Kale Lula Yönetimindeki Brezilya
Brezilya’da gerçekleştirilen başkanlık seçimleri, Güney Amerika’da son dönemde güç kazanan Trump yanlısı dalgaya sürpriz bir fren getirdi. Lula da Silva, ikinci tura kalan seçimlerde oyların %51,8’ini alarak rakibi Flavio Bolsonaro’yu 4,4 milyon oy farkıyla geride bıraktı. Dördüncü kez başkan seçilen 81 yaşındaki solcu lider, böylece Brezilya siyasi tarihinde de bir ilke imza attı.
Lula’nın zaferi Bolsonaro ailesinin siyasi mirasına karşı kazanılmış bir zafer anlamına da geliyor. Flavio’nun babası Jair Bolsonaro, 2019’da iktidara gelmiş ve Donald Trump ile kurduğu yakın ilişki nedeniyle “Tropik Trump” olarak anılmıştı. 2022 seçimlerini Lula’ya kaybeden eski devlet başkanı, seçim sonuçlarını değiştirmeye yönelik darbe planı nedeniyle 27 yıllık hapis cezasına çarptırılmıştı. Oğlunun adaylığı ise bu siyasi mirası yeniden canlandırma girişimiydi.
Baba Bolsonaro’nun olduğu gibi oğul Bolsonaro’nun da dış politikadaki en büyük destekçisi olarak Donald Trump gösteriliyordu. Nitekim Flavio Bolsonaro’nun Mayıs ayında Beyaz Saray’a gerçekleştirdiği ziyaret, ABD’nin Brezilya’daki siyasi dengelere yönelik ilgisinin diplomatik nezaketin ötesine geçtiğini gösterdi. Brezilyalı çetelerin terör örgütü ilan edilmesi ve Jair Bolsonaro hakkında karar veren Yüksek Mahkeme Başkanı Alexandre de Moraes’e yönelik yaptırımların yeniden gündeme gelmesi de bu anlayışın parçaları arasındaydı.
Brezilya’nın önemi ise ülkenin kendi siyasi sınırlarını aşan bölgesel ağırlığından kaynaklanıyor. Güney Amerika’nın en kalabalık ülkesi ve en büyük ekonomisi olan Brezilya, Trump yönetiminin Venezuela’ya yönelik askeri müdahalesiyle belirginleşen bölgeyi yeniden düzenleme arayışında kritik bir konumda bulunuyor. Lula ise seçim zaferinin ardından Brezilya’nın “kimsenin arka bahçesi olmayı kabul etmeyeceğini” söyleyerek bu yaklaşıma karşı yaptığı egemenlik vurgusuyla dikkat çekiyor.
Üstelik Brezilya seçimleri, bölgenin ekonomik ve toplumsal ayrışmalarından bağımsız değerlendirilemez. Lula özellikle siyahiler ve düşük gelirli kesimlerden destek alırken Bolsonaro, ülkenin sanayileşmiş ve görece zengin güney bölgelerinde daha güçlü bir tabana sahip. Bu durum, Latin Amerika siyasetinde sınıfsal tercihlerin hala belirleyici olduğunu gösteriyor. Nitekim Lula’nın ilk başkanlık dönemleri, kıtada sol yönetimlerin yükseldiği ve “pembe dalga” olarak adlandırılan döneme denk gelmişti. Brezilya’da kurulan Sao Paulo Forumu da bu süreçte bölgedeki sol hareketlerin ortak siyasal zemin oluşturma arayışının merkezlerinden biri olmuştu.
Ancak bugün Latin Amerika’da bambaşka bir siyasi rüzgar esiyor. Trump’ın Venezuela’ya müdahalesi, bölgedeki yönetimler açısından benzer bir müdahalenin kendi ülkelerinde de gerçekleşebileceğine ilişkin bir uyarı niteliğindeydi. Eski Kolombiya Devlet Başkanı Gustavo Petro ile Trump arasında yaşanan sert söz düellosu bu endişeleri daha da artırmıştı. Fakat ABD’nin bölgesel nüfuzunu genişletmesi için her zaman askeri güce başvurması gerekmiyor. Öyle ki Kolombiya’da İsrail ile ilişkileri geliştirmeyi ve büyükelçiliği Kudüs’e taşımayı vadeden sağcı aday De la Espriella’nın seçim zaferi, bu dönüşümün sandık yoluyla da gerçekleşebildiğini göstermişti.
Arjantin, Şili ve Peru’da Trump ile yakın ilişkilere sahip sağcı liderlerin iktidarda bulunması da bu eğilimi güçlendiriyor. Böyle bir siyasi atmosferde Lula’nın zaferi, bölgesel sağ dalganın önündeki önemli bir istisna olarak öne çıkıyor. Üstelik Bolsonaro ailesinin Washington’dan aldığı açık destek düşünüldüğünde seçim sonucu, Trump yönetiminin siyasi nüfuz girişimlerine verilmiş doğrudan bir yanıt niteliği taşıyor.
Yine de bu zaferi Latin Amerika’da solun yeniden yükselişi olarak okumak için erken. Lula’nın karşısındaki bölgesel vaziyet, siyasi ve ekonomik açıdan oldukça farklı dinamikler barındırıyor. Üstelik çevresindeki başkentlerde ABD ile iyi ilişkiler kurmayı önceliklendiren liderlerin bulunması, Brezilya’nın hareket alanını daraltma riskini beraberinde getiriyor. Lula’nın seçim zaferini kalıcı bir bölgesel işbirliğine dönüştürüp dönüştüremeyeceği önümüzdeki süreçte belirleyici olacak.
Vucic Sonrası Sırbistan: Zaferin Ardındaki Belirsizlik
Sırbistan’da 12 yılı aşkın süredir devam eden Aleksandar Vucic iktidarı, 25 Ekim’de gerçekleştirilen erken genel seçimlerle sona erdi. Yaklaşık iki yıldır devam eden hükümet karşıtı protestoların ardından sandığa giden Sırplar, Öğrenci Listesi’ni (Studentska lista) iktidara taşıdı. Seçmenlerin yaklaşık %68’sinin katıldığı seçimlerde hareket, oyların %53’ünü ve parlamentodaki 250 sandalyenin 141’ini kazandı.
Seçim sonuçları, sadece iktidardaki Sırp İlerleme Partisi’nin (SNS) yenilgisi anlamına gelmiyor. Aynı zamanda ülkenin siyasi geleceğine ilişkin beklentilerin de yeniden şekillenmesine işaret ediyor. SNS’nin başını çektiği Birleşik Sırbistan bloku %38,8 oy ve 103 sandalyeyle parlamentoda bir muhalefet gücü olarak kaldı. Vucic’e karşı geleneksel muhalefet meclis dışında kalırken böylece iki yıldır sokaklarda biriken toplumsal tepki, sandıkta somut bir siyasi sonuca dönüştü.
Bu değişimin başlangıç noktası, 1 Kasım 2024’te Novi Sad tren istasyonunun beton çatısının çökmesi ve 16 kişinin hayatını kaybetmesiydi. Olay, kamuoyunda altyapı projelerindeki usulsüzlükler, yolsuzluk ve siyasi sorumluluk tartışmalarını alevlendirmişti. Öğrencilerin başlattığı protestolar kısa sürede ülke çapında bir toplumsal harekete dönüştü. Talepler zamanla adalet arayışının ötesine geçerek siyasi hesap verebilirlik gibi daha geniş bir demokratik reform gündemini kapsadı.
Öğrenci Listesi’nin başarısını mümkün kılan unsur, belirli bir ideolojik programdan ziyade farklı toplumsal ve siyasi kesimleri ortak bir hedef etrafında buluşturabilmesinde yatıyor. Üstelik adına rağmen hareket sadece öğrencilerden oluşmuyor. Parlamento için belirlenen 250 kişilik aday listesinde akademisyenler, doktorlar ve entelektüeller bulunuyor. Sol sosyal demokratlardan liberal demokratlara, çevrecilerden muhafazakar milliyetçilere uzanan bu geniş yelpaze, Vucic karşıtlığını ortak payda hâline getirdi. Ne var ki seçim döneminde avantaj sağlayan bu çeşitlilik, iktidar döneminde ciddi bir risk de taşıyor.
Nitekim hareketin önünde siyasi kurumları yeniden yapılandırmakla birlikte birbirinden farklı beklentileri de uzlaştırmak gibi bir görev bulunuyor. Çevreci kanat, özellikle lityum madenciliği gibi projelere karşı çıkarken teknokrat ekonomistler yabancı yatırımların devamlılığını önemsiyor. Benzer bir ayrışma sosyal politikalarda da görülebilir. Sosyal demokratlar iş güvencesini ve sosyal yardımları genişletmek isterken liberal kanadın serbest piyasa yaklaşımı farklı öncelikler ortaya çıkarıyor.
İç politikadaki belirsizliklerin yanı sıra dış politika da yeni yönetimin en hassas sınavlarından biri olacak. Sırbistan, Avrupa Birliği ile bütünleşme hedefi ve Rusya ile tarihsel, kültürel ve ekonomik bağları arasında uzun süredir denge kurmaya çalışıyor. Öğrenci Listesi liderleri seçim sonrasında Avrupa entegrasyonuna devam edeceklerini açıkladı. Ancak bu açıklama, Belgrad’ın dış politikasında köklü bir yön değişikliğinin kesinleştiği anlamına gelmiyor. Nitekim hareket, Avrupa yanlısı seçmenlerle AB karşıtı milliyetçileri aynı siyasi çatı altında tutmak zorunda.
Rusya meselesi bu açıdan özellikle dikkat çekici. Vucic yönetimi, Ukrayna Savaşı boyunca Moskova’ya yaptırım uygulamaktan kaçınırken Batı ile ilişkilerini de sürdürmeye çalışmıştı. Öğrenci Listesi’nin liberal kanadı Avrupa ile daha yakın ilişkileri savunsa da hareketin resmi çizgisi Rusya’ya yaptırım uygulanmaması yönünde. Üstelik Rusya, Sırbistan açısından enerjinin yanı sıra Kosova meselesinin de önemli bir aktörü.
Kosova bu denklemin en zor başlıklarından biri olmaya devam ediyor. Avrupa Birliği, üyelik sürecinin ilerlemesi için Belgrad ile Priştine arasındaki ilişkilerin normalleşmesini bekliyor. Buna karşılık Öğrenci Listesi, Kosova’nın bağımsızlığını tanımayan anayasal yaklaşımı koruyacağını vurguluyor. Bir başka ifadeyle yeni yönetim, Brüksel’in beklentileri ile kendi seçmen tabanının kırmızı çizgileri arasında tercih yapmak zorunda kalabileceği bir siyasi alanla karşı karşıya.
Bütün bu gelişmeler, Sırbistan’daki seçim zaferinin her anlamda yeni bir başlangıç olduğunu gösteriyor. Öğrenci Listesi’nin öncelikleri arasında yolsuzlukla mücadele, medya özgürlüğünün güçlendirilmesi ve kamu kurumlarının yeniden yapılandırılması bulunuyor. Ancak bunların hayata geçirilmesi için parlamentoda çoğunluğa sahip olmak tek başına yeterli görünmüyot. Sırbistan iktidar değişikliğinin ardından yeni bir düzen kurmaya çalışsa da bu yeni düzenin nasıl bir siyasi kimlik taşıyacağı belirsizliğini koruyor.